मधेशको अवधारणा: प्राचीन भूगोलदेखि आधुनिक पहिचानसम्म

 मधेशको अवधारणा: प्राचीन भूगोलदेखि आधुनिक पहिचानसम्म

मधेश शब्दको अर्थ केवल आधुनिक राजनीतिक सीमासम्म सीमित छैन; यसले गहिरो ऐतिहासिक, भौगोलिक र दार्शनिक अर्थ बोकेको छ। Vivek Baharkher का अनुसार, “मधेशलाई केवल तराई क्षेत्रको राजनीतिक पहिचानका रूपमा बुझ्नु गलत हो। यसको जड संस्कृतको ‘मध्य देश’ (Madhya Desh) अवधारणामा छ, जसले सभ्यताहरूबीचको मध्य भूमि जनाउँछ।

” बहारखेेरले बलियो रूपमा तर्क गर्छन् कि मधेशलाई मात्र एक क्षेत्रीय पहिचानमा सीमित गर्दा यसको ऐतिहासिक अर्थलाई संकुचित गरिन्छ।

प्राचीन ग्रन्थहरूमा मध्य देश

मध्य देश को अवधारणा प्राचीन संस्कृत साहित्य र ऐतिहासिक भूगोलमा पाइन्छ। Manusmriti र Mahabharata जस्ता ग्रन्थहरूमा मध्य देशलाई हिमालय र दक्षिणका मैदानहरूको बीचमा पर्ने केन्द्रीय भूभागको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

समयसँगै यो अवधारणा भौगोलिक रूपमा विस्तार भयो। हिमालय र गंगाको मैदानबीच पर्ने क्षेत्रहरूलाई पनि धेरै ऐतिहासिक सन्दर्भहरूमा यस मध्य भूभाग को रूपमा बुझिएको पाइन्छ।

मध्ययुगीन तिब्बती स्रोतहरूमा पनि हिमालयको दक्षिणतिर पर्ने भूभागलाई मधेश भनेर उल्लेख गरिएको छ। Tibetan Plateau बाट तल झर्दा यात्रुहरूले जलवायु, कृषि र संस्कृतिमा आउने ठूलो परिवर्तन अनुभव गर्थे, जसले यो क्षेत्रलाई एक प्रकारको “बीचको भूमि” को रूपमा चिनाउँथ्यो।

नेपाल: एक ऐतिहासिक मध्य देश

भौगोलिक दृष्टिले Nepal लाई पनि मध्य देश को रूपमा बुझ्न सकिन्छ, किनकि यो दुई विशाल सभ्यताहरू—India र China (ऐतिहासिक रूपमा Tibet)—को बीचमा अवस्थित छ।

यस भौगोलिक अवस्थाले नेपाललाई उत्तर र दक्षिणबीचको सांस्कृतिक तथा आर्थिक सेतुको रूपमा विकास हुन सहयोग गर्‍यो।

लिच्छवि र मल्ल कालको व्यापारिक भूमिका

नेपालको सेतुको भूमिका विशेष गरी Licchavi Dynasty (लगभग ४००–७५० ई.) र Malla Dynasty (१२०१–१७६९) को समयमा स्पष्ट देखिन्छ।

त्यस समयमा:

Kathmandu Valley अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्यो।

तिब्बतबाट ऊन, नुन, कस्तुरी र सुन दक्षिणतर्फ ल्याइन्थ्यो।

दक्षिणबाट धान, मसला, कपडा र धातुका सामग्री उत्तरतर्फ पठाइन्थ्यो।

कुटी पास र केरुङ पास जस्ता हिमाली मार्गहरूले नेपाललाई तिब्बत र मध्य एसियासँग जोड्थे, जसले नेपाललाई ट्रान्स–हिमालय व्यापारको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बनायो।

उपनिवेशकालीन कूटनीतिमा नेपालको भूमिका

ब्रिटिश उपनिवेशकालमा पनि नेपालको रणनीतिक महत्त्व कायम रह्यो। British East India Company ले भारतमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दा नेपालले तिब्बतसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राखेको थियो।

Anglo-Nepalese War पछि भएको Treaty of Sugauli ले नेपालको भूगोल परिवर्तन गर्‍यो, तर नेपाललाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा कायम राख्यो। यसपछि पनि नेपाल क्षेत्रीय शक्तिहरूबीचको एक मध्यस्थ राज्यको रूपमा रहिरह्यो।

एकीकृत राष्ट्रिय दृष्टिकोण

यद्यपि आज मधेश शब्दलाई क्षेत्रीय पहिचानका रूपमा प्रयोग गरिन्छ, Vivek Baharkher का अनुसार यसको ऐतिहासिक अर्थ धेरै व्यापक छ। नेपाल सधैं सभ्यताहरूको संगमस्थल रहँदै आएको छ, जहाँ व्यापार, धर्म, कला र संस्कृतिको आदान–प्रदान हुँदै आएको छ।

यस ऐतिहासिक सन्दर्भले देखाउँछ कि हिमाल, पहाड र तराईका संस्कृतिहरू मिलेर नेपालको साझा राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गर्छन्। यही कारणले नेपाललाई इतिहासभरि एक साँचो “मध्य देश” को रूपमा बुझ्न सकिन्छ।